Niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie a odpowiedzialność karna
Przepisy prawa upadłościowego nakładają na określone podmioty obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w ściśle określonym terminie. Obowiązek ten ma charakter bezwzględny i jego niewykonanie może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych. Niezłożenie wniosku w terminie nie ogranicza się wyłącznie do odpowiedzialności cywilnej wobec wierzycieli, lecz może również skutkować odpowiedzialnością karną, a w określonych przypadkach także orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Poniżej omówione zostaną podstawowe zagadnienia związane z tym obowiązkiem oraz konsekwencjami jego naruszenia.
Kiedy powstaje obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości?
Obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstaje z chwilą wystąpienia stanu niewypłacalności dłużnika. Zgodnie z przepisami prawa upadłościowego niewypłacalność zachodzi wówczas, gdy dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Przez wymagalność zobowiązania należy rozumieć moment, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania spełnienia świadczenia, a dłużnik jest zobowiązany to świadczenie wykonać. W przypadku zobowiązań terminowych wymagalność powstaje z chwilą nadejścia terminu płatności, natomiast przy zobowiązaniach bezterminowych – z momentem wezwania dłużnika do wykonania zobowiązania.
Dłużnik jest zobowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do jej ogłoszenia. Jeżeli dłużnikiem jest osoba prawna albo jednostka organizacyjna posiadająca zdolność prawną, obowiązek ten spoczywa na każdym, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu jest uprawniony do prowadzenia spraw dłużnika oraz jego reprezentowania. Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty i nie ulega wyłączeniu wyłącznie z uwagi na wewnętrzny podział kompetencji w organie zarządzającym.
Ustawodawca przewidział jednak pewne sytuacje, w których możliwe jest uwolnienie się od odpowiedzialności, w szczególności w przypadku terminowego otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego.
Podmioty ponoszące odpowiedzialność za niezłożenie wniosku w terminie
Odpowiedzialność za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie ponoszą osoby, które formalnie pełnią funkcję członka zarządu albo likwidatora. To właśnie na tych osobach ciąży ustawowy obowiązek podjęcia działań w sytuacji wystąpienia niewypłacalności. Odpowiedzialność ta obejmuje zarówno odpowiedzialność cywilną wobec wierzycieli, jak i odpowiedzialność karną przewidzianą w przepisach szczególnych.
W kontekście odpowiedzialności cywilnej należy wskazać, że osoby zobowiązane do złożenia wniosku odpowiadają za szkodę wyrządzoną wierzycielom wskutek jego niezłożenia w terminie. Szkoda ta polega na zmniejszeniu stopnia zaspokojenia wierzyciela, wynikającym z uszczuplenia majątku dłużnika. Jeżeli jednak majątek dłużnika pozwala na pełne zaspokojenie wierzycieli, szkoda w ogóle nie powstaje.
Ustawodawca wprowadził domniemanie, zgodnie z którym szkoda obejmuje wysokość niezaspokojonej wierzytelności wierzyciela. Domniemanie to ma charakter wzruszalny i może zostać obalone przez wykazanie, że rzeczywista szkoda była niższa. Rozwiązanie to ma na celu ochronę wierzycieli, którzy w praktyce często nie mają dostępu do pełnej informacji o stanie majątku dłużnika.
Odpowiedzialność karna członków zarządu na gruncie Kodeksu spółek handlowych
Szczególną regulację w zakresie odpowiedzialności karnej przewiduje art. 586 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem, kto będąc członkiem zarządu spółki handlowej albo likwidatorem nie zgłasza wniosku o ogłoszenie upadłości pomimo powstania warunków uzasadniających jej ogłoszenie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
Przestępstwo to ma charakter przestępstwa trwałego. Oznacza to, że czas jego popełnienia rozpoczyna się z chwilą upływu 30-dniowego terminu na złożenie wniosku, a kończy dopiero w momencie złożenia wniosku, ustania stanu niewypłacalności albo utraty przez sprawcę statusu osoby zobowiązanej. Istotne znaczenie ma zatem prawidłowe ustalenie momentu, w którym powstała podstawa do ogłoszenia upadłości.
Dla odpowiedzialności karnej nie ma znaczenia subiektywne przekonanie członka zarządu co do przyszłej poprawy sytuacji finansowej spółki. Kluczowe jest obiektywne wystąpienie stanu niewypłacalności, rozumianego zarówno jako faktyczne niewykonywanie wymagalnych zobowiązań, jak i utrata zdolności do ich wykonywania.
Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej jako dodatkowa sankcja
Niezależnie od odpowiedzialności karnej, niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie może skutkować orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd upadłościowy może orzec pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na okres od jednego do dziesięciu lat wobec osoby, która ze swojej winy, będąc do tego zobowiązana, nie dopełniła obowiązku ustawowego.
Zakaz ten obejmuje nie tylko prowadzenie działalności na własny rachunek, ale również pełnienie funkcji w organach spółek handlowych, spółdzielni, fundacji czy stowarzyszeń. Może on także dotyczyć pełnienia funkcji pełnomocnika lub reprezentanta przedsiębiorcy. Dla orzeczenia zakazu kluczowe jest ustalenie daty powstania podstawy do ogłoszenia upadłości oraz ocena zawinienia osoby zobowiązanej.
Znaczenie bieżącego monitorowania sytuacji finansowej przedsiębiorstwa
Prawidłowe i systematyczne monitorowanie sytuacji finansowej przedsiębiorstwa odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu ryzyka ponoszenia osobistej odpowiedzialności przez członków zarządu. Wczesne zidentyfikowanie symptomów niewypłacalności umożliwia podjęcie adekwatnych działań, takich jak wszczęcie postępowania restrukturyzacyjnego lub terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Zaniechania w tym zakresie mogą skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi, obejmującymi nie tylko odpowiedzialność karną, lecz także długotrwałe wyłączenie z aktywnego uczestnictwa w obrocie gospodarczym.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każdy brak płynności finansowej oznacza obowiązek złożenia wniosku o upadłość?
Nie. Obowiązek powstaje dopiero w przypadku trwałej niewypłacalności, a nie przejściowych trudności finansowych.
Czy złożenie wniosku restrukturyzacyjnego wyłącza odpowiedzialność za brak wniosku o upadłość?
Co do zasady tak, o ile postępowanie restrukturyzacyjne zostało wszczęte w odpowiednim czasie.
Czy członek zarządu odpowiada karnie także po rezygnacji z funkcji?
Odpowiedzialność obejmuje okres, w którym dana osoba pełniła funkcję i była zobowiązana do złożenia wniosku.
Czy możliwe jest uniknięcie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej?
Tak, jeżeli osoba zobowiązana wykaże brak winy w niezłożeniu wniosku albo podjęcie działań zmierzających do ochrony wierzycieli.
