Postępowanie sądowe często kojarzone jest z wieloletnim procesem, podczas którego dokonywana jest skrupulatna ocena dokumentów dołączonych do pism procesowych, przesłuchiwani są świadkowie bądź sporządzane są opinie biegłych sądowych. Istnieje jednak możliwość rozpoznania przez Sąd sprawy z znacznie krótszym czasie. Taką sytuacją jest przeanalizowanie przez Sąd załączonej do Pozwu dokumentacji na posiedzeniu niejawnym, gdzie udziały nie biorą strony ani nie jest przeprowadzane postępowanie dowodowe, a następnie zakończenie sprawy poprzez wydanie nakazu zapłaty.
Nakaz zapłaty i podstawy jego wydania
Nakaz zapłaty jest orzeczeniem Sądu, które wydawane jest w ramach postępowania procesowego i rozstrzyga sprawę co do jej istoty. Zasadniczą różnicą pomiędzy nakazem zapłaty a wyrokiem jest przede wszystkim sposób jego wydania. Wyrok wydawany jest po przeprowadzeniu rozprawy, natomiast nakaz zapłaty Sąd wydaje na posiedzeniu niejawnym. Cechą charakterystyczną dla nakazu zapłaty jest fakt, że zostają one wydane wyłącznie w przypadku gdy powództwo zostaje przez Sąd uwzględnione.
Nakaz zapłaty wydawany jest w szczególnych przypadkach, które jasno są wskazane w przepisać prawa. Istnieje możliwość wydania nakazu w postepowaniu nakazowym, upominawczym, europejskim postepowaniu nakazowym, a także elektronicznym postępowaniu upominawczym.
Nakaz zapłaty wydawany jest w sprawach, gdzie strona powodowa dochodzi roszczeń pieniężnych, bądź świadczenia innych rzeczy zamiennych. Ustawodawca dopuszcza również inne przypadki, jednakże muszą one być wprost wskazane przez przepisy szczególne.
W postępowaniu upominawczym, Sąd wydaje nakaz zapłaty w sytuacji w której nie zaistnieje żadna z przesłanek uniemożliwiających jego wydanie. Sąd odstępuje od wydania nakazu zapłaty w postepowaniu upominawczym, jeżeli roszczenie którego dochodzi powód jest oczywiście bezzasadne, albo twierdzenia co do faktów budzą wątpliwości. Ponadto, Sąd odstąpi od wydania takiego orzeczenia jeżeli zaspokojenie roszczenia jest uzależnione od świadczenia wzajemnego. Sąd ocenia czy którakolwiek ze wskazanych powyżej przesłanek jest spełniona na podstawie okoliczności jak i dokumentów które zostały wskazane w pozwie i do niego załączone
W postępowaniu nakazowym, Sąd wydaje nakaz zapłaty jeżeli taki wniosek strona powodowa zawała już w pierwszym piśmie procesowym czyli w pozwie. Sąd może wydać nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, jeśli wierzyciel udowodni swoje roszczenie za pomocą dokumentu urzędowego, rachunku zaakceptowanego przez dłużnika albo wezwania do zapłaty wraz z pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu.
Nakaz zapłaty można też uzyskać na podstawie weksla lub czeku, które są prawidłowo wypełnione i nie budzą wątpliwości co do autentyczności. Jeśli wierzyciel nabył prawa z weksla lub czeku od kogoś innego, musi dodatkowo udokumentować to przejście praw – chyba że wynika ono wprost z samego dokumentu. Gdy dłużnikiem jest konsument, do pozwu należy dołączyć umowę będącą podstawą roszczenia wraz z deklaracją wekslową. W każdym pozwie skierowanym przeciwko osobie fizycznej wierzyciel musi ponadto oświadczyć, czy roszczenie powstało w związku z umową konsumencką.
W sprawach między przedsiębiorcami nakaz zapłaty może być wydany również wtedy, gdy wierzyciel dochodzi zapłaty za wykonaną usługę lub dostarczony towar. Wymaga to dołączenia umowy, dowodu wykonania świadczenia oraz potwierdzenia doręczenia faktury lub rachunku. Przepis obejmuje też odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych, rekompensatę za koszty windykacji oraz – jeśli wierzyciel jej dochodzi – udokumentowane koszty odzyskiwania należności.
Braki formalne, takie jak brak oryginału weksla lub czeku albo pominięcie oświadczenia o konsumencie, skutkują wezwaniem do uzupełnienia pozwu, a w razie jego nieuzupełnienia – zwrotem pozwu. Za złożenie fałszywego oświadczenia w tej kwestii – umyślnie lub przez niedbalstwo – wierzycielowi, jego pełnomocnikowi lub przedstawicielowi ustawowemu grozi grzywna.
Postępowanie nakazowe różni się od upominawczego przede wszystkim tym, że wierzyciel musi wykazać zasadność swojego roszczenia, posługując się konkretnym, zamkniętym zestawem dowodów. Jeśli żaden z nich nie zostanie przedstawiony, sąd nie może wydać nakazu zapłaty w tym trybie.
Tryb ten jest jednak dla wierzyciela wyjątkowo korzystny. Już sam nakaz zapłaty daje podstawę do zabezpieczenia roszczenia, dzięki czemu wierzyciel może chronić swoje interesy jeszcze w toku postępowania, nie czekając na jego ostateczne rozstrzygnięcie. Ponadto, wszczęcie sprawy w tym trybie jest tańsze, gdyż opłata od pozwu jest niższa niż w zwykłym postępowaniu. Warto też zwrócić uwagę, że pozwany chcący zakwestionować nakaz musi liczyć się z koniecznością uiszczenia opłaty od zarzutów – co skutecznie zniechęca do składania ich wyłącznie po to, by opóźnić zakończenie sprawy.
Czy nakaz zapłaty można zaskarżyć?
Nakaz zapłaty wydany przez sąd nie zawsze kończy sprawę definitywnie. Strona pozwana ma możliwość zakwestionowania takiego rozstrzygnięcia, jednak sposób działania zależy od rodzaju postępowania, w którym nakaz został wydany. Inne zasady obowiązują bowiem przy nakazie wydanym w postępowaniu upominawczym, a inne przy nakazie wydanym w postępowaniu nakazowym.
W obu przypadkach przepisy przewidują możliwość podważenia orzeczenia zarówno w całości, jak i jedynie w określonej części, jeżeli pozwany nie zgadza się wyłącznie z fragmentem rozstrzygnięcia. Zaskarżenie nakazu powoduje dalsze prowadzenie sprawy przed sądem w zakresie objętym środkiem odwoławczym, natomiast niezaskarżona część może uzyskać prawomocność.
Istotne znaczenie mają terminy przewidziane przez przepisy prawa. Są one uzależnione od rodzaju postępowania oraz miejsca doręczenia nakazu zapłaty. W przypadku doręczeń dokonywanych poza granicami Polski przepisy przewidują dłuższy czas na podjęcie czynności procesowych.
Pisma składane przez pozwanego kieruje się do sądu, który wydał nakaz zapłaty. Powinny one odpowiadać wymaganiom przewidzianym dla pism procesowych, w szczególności zawierać oznaczenie stron, sygnaturę sprawy, zakres zaskarżenia oraz wskazanie okoliczności i argumentów podnoszonych przez pozwanego.
Różnice pomiędzy obiema procedurami dotyczą między innymi skutków wniesienia środka zaskarżenia oraz kwestii kosztów sądowych. W postępowaniu upominawczym zakwestionowanie nakazu co do zasady prowadzi do utraty jego mocy w zaskarżonym zakresie, natomiast w postępowaniu nakazowym nakaz pozostaje w mocy do czasu zakończenia sprawy przez sąd. Odmiennie uregulowano również kwestie opłat sądowych związanych z wniesieniem pisma przez pozwanego.
Dalsze rozpoznanie sprawy odbywa się już z udziałem obu stron postępowania. Sąd analizuje przedstawione stanowiska, zgłoszone zarzuty oraz dowody, a następnie wydaje rozstrzygnięcie kończące sprawę.
Wszczęcie postępowania egzekucyjnego, gdy Sąd wydał nakaz zapłaty
Brak podjęcia przez pozwanego odpowiednich czynności procesowych w ustawowym terminie powoduje, że wydany przez sąd nakaz zapłaty staje się prawomocny. Dotyczy to zarówno postępowania upominawczego, jak i nakazowego, przy czym w każdym z tych trybów przepisy przewidują odmienny środek służący zakwestionowaniu orzeczenia.
Bieg terminu rozpoczyna się z chwilą doręczenia pozwanemu nakazu zapłaty wraz z pozwem. Jeżeli w tym czasie nie zostanie wniesione odpowiednie pismo procesowe, nakaz uzyskuje przymiot prawomocności. Gdy zaskarżenie obejmuje jedynie część rozstrzygnięcia, prawomocność obejmuje pozostały, niezaskarżony zakres.
Prawomocne orzeczenie może następnie zostać zaopatrzone przez sąd w klauzulę wykonalności. Dopiero po nadaniu tej klauzuli nakaz zapłaty staje się tytułem wykonawczym, który umożliwia prowadzenie postępowania egzekucyjnego.
Samo wydanie nakazu zapłaty nie daje jeszcze podstaw do skierowania sprawy do komornika. Konieczne jest wcześniejsze uzyskanie tytułu wykonawczego, czyli dokumentu potwierdzającego możliwość przymusowego dochodzenia należności. W tym celu wierzyciel składa do sądu odpowiedni wniosek o nadanie klauzuli wykonalności.
Dopiero po uzyskaniu tytułu wykonawczego możliwe jest wszczęcie egzekucji komorniczej. Postępowanie egzekucyjne inicjowane jest na wniosek wierzyciela kierowany do komornika sądowego. W konsekwencji prowadzi to do przejścia z etapu rozpoznawania sprawy przez sąd do etapu przymusowego dochodzenia roszczenia.
Sprawy związane z dochodzeniem należności, wyborem odpowiedniego trybu postępowania oraz oceną skutków wydanego nakazu zapłaty wymagają każdorazowo indywidualnej analizy stanu faktycznego oraz dostępnych dowodów. Szczególne znaczenie ma przy tym prawidłowa ocena sytuacji procesowej jeszcze przed podjęciem dalszych działań.
