Rodzina a koszty pobytu w Domu Pomocy Społecznej – kto płaci i na jakich zasadach?

Zasady kierowania do Domu Pomocy Społecznej (DPS)

Dom Pomocy Społecznej jest placówką zapewniającą całodobową opiekę osobom, które wymagają stałej pomocy z powodu wieku, choroby, niepełnosprawności lub innych trudności życiowych. Skierowanie do DPS odbywa się na podstawie decyzji wydanej przez ośrodek pomocy społecznej właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby. Zanim jednak dojdzie do umieszczenia, pracownik socjalny przeprowadza wywiad środowiskowy, którego celem jest ocena sytuacji zdrowotnej, materialnej oraz rodzinnej przyszłego mieszkańca.
Ważne jest, że umieszczenie w DPS nie zależy od posiadanych środków finansowych osoby zainteresowanej – prawo przewiduje, że osoba może trafić do placówki nawet wtedy, gdy nie jest w stanie samodzielnie pokryć kosztów pobytu. System finansowania DPS działa bowiem według określonej kolejności i zasad.

Struktura kosztów – jak dzielone są opłaty za pobyt?

Zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy
   z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni (dzieci, wnuki) przed wstępnymi (rodzice, dziadkowie),
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej,

– przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Koszty pobytu w DPS są w Polsce stosunkowo wysokie, ponieważ obejmują całodobową opiekę, rehabilitację, wsparcie medyczne, wyżywienie i zajęcia terapeutyczne. W myśl art. 61 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej koszt pobytu pokrywany jest w kolejności:

1. mieszkaniec DPS – do wysokości nieprzekraczającej 70% jego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu,
2. małżonek, zstępni (dzieci, wnuki), wstępni (rodzice):
   1. w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,
   2. w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;
   3. gmina, z której pochodzi mieszkaniec DPS – jako ostatni podmiot zobowiązany do uregulowania pozostałej części kosztów. Dzięki temu osoba wymagająca opieki nie zostaje pozbawiona możliwości zamieszkania w DPS nawet wtedy, gdy jej bliscy nie mają środków na pokrycie opłat.

Kiedy i ile trzeba płacić?

DPS, przesyłając informację o umieszczeniu bliskiej osoby, dołącza również projekt umowy o odpłatność. Warto wiedzieć, że nie jest to dokument narzucony z góry rodzinie przysługują konkretne prawa. Można negocjować wysokość opłaty, wnioskować o jej obniżenie, a gdy sytuacja finansowa się pogorszy żądać jej zmiany. Jeśli propozycja jest niekorzystna, można odmówić podpisania umowy i odwołać się od decyzji.

Ośrodek ma obowiązek ustalić opłatę tak, aby odpowiadała rzeczywistej zdolności płatniczej rodziny. Umowa o odpłatności nie jest ostateczna na cały okres pobytu. Rodzina może w dowolnym momencie: zgłosić utratę pracy, obniżenie dochodów czy zmianę sytuacji rodzinnej. W każdym z tych przypadków można złożyć pisemny wniosek o zmianę (obniżenie) opłaty. Ośrodek ma obowiązek ponownie ocenić sytuację i dostosować wysokość świadczenia. Nie wolno obciążać rodziny kwotą, której faktycznie nie jest w stanie zapłacić.

Jeśli zaproponowana opłata jest nieadekwatna, zawyżona lub nieuwzględniająca sytuacji rodzinnej, rodzina ma pełne prawo: nie podpisać umowy, domagać się ponownego przeanalizowania sprawy, a jeśli ostatecznie zostanie wydana decyzja administracyjna – odwołać się do samorządowego kolegium odwoławczego (SKO).

Zwolnienia z opłat – sytuacje szczególne i trudności rodzinne

Rodzina może zostać całkowicie zwolniona z odpłatności za pobyt krewnego w DPS, jeśli zachodzą określone przesłanki. Zgodnie z art. 64a ustawy o pomocy społecznej są one określone enumeratywnie tj. gdy osoba taka przedstawi prawomocne orzeczenie sądu
o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Ustawa o pomocy społecznej wymienia również przesłanki na podstawie których można zwolnić osobę wnoszącą opłatę lub obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1. wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;
2. występują uzasadnione okoliczności np. długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność itd.,
3. małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;
4. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;
5. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;
6. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;
7. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

Niezależnie od sytuacji finansowej rodziny, ostateczna odpowiedzialność za zapewnienie środków na pobyt w DPS spoczywa na gminie, jeśli osoba oraz jej bliscy nie są w stanie pokryć całości kosztów. Gmina musi wtedy dopłacić brakującą kwotę, aby zapewnić mieszkańcowi odpowiednie warunki i kontynuację opieki.