Obowiązek utrzymania najbliższych może przybierać różne formy, a polskie prawo przewiduje instytucje: alimenty oraz przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny. Co prawda obydwie instytucje dotyczą finansowego wsparcia osób bliskich, często są ze sobą mylone lub traktowane zamiennie. W praktyce różnią się jednak zarówno zakresem, jak i przesłankami ich stosowania. Czym charakteryzują się alimenty, a czym zaspokajanie potrzeb rodziny? W jaki sposób sąd ustala wysokość zaspokajania potrzeb rodziny? Co się dzieje gdy druga strona potrzeb rodziny nie zaspokaja.
Czym są alimenty i jak ustala się ich wysokość?
Obowiązek alimentacyjny w polskim prawie polega na zapewnieniu środków utrzymania osobie, która nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać lub znajduje się w niedostatku. Najczęściej dotyczy to dzieci, a zobowiązanymi do świadczeń są w pierwszej kolejności rodzice. Warto jednak pamiętać, że obowiązek alimentacyjny obciąża także innych krewnych w linii prostej, jak dziadków, a w określonych przypadkach również rodzeństwo.
Przepisy nie wskazują żadnych konkretnych widełek ani minimalnej czy maksymalnej wysokości alimentów. Sąd za każdym razem indywidualnie ocenia dwie główne przesłanki: usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe osoby zobowiązanej do płacenia alimentów.
Do usprawiedliwionych potrzeb dziecka zalicza się w szczególności koszty związane z wyżywieniem, odzieżą, nauką, zajęciami dodatkowymi, ochroną zdrowia czy innymi elementami niezbędnymi do prawidłowego rozwoju. Ocena możliwości zarobkowych rodzica obejmuje nie tylko to, jakie faktycznie uzyskuje obecnie dochody, lecz także jakie mógłby osiągać, biorąc pod uwagę wiek, wykształcenie, kwalifikacje, doświadczenie zawodowe, stan zdrowia i sytuację na rynku pracy. Oznacza to, że samo powołanie się na brak zatrudnienia nie zwalnia automatycznie z obowiązku alimentacyjnego.
Na czym polega obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny?
Obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny wynika z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że małżonkowie są zobowiązani przyczyniać się do utrzymania rodziny stosownie do swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych. W praktyce oznacza to, że małżonkowie powinni wspólnie dbać zarówno o potrzeby materialne, jak i niematerialne rodziny – bez względu na to, jaki ustrój majątkowy obowiązuje między nimi.
Różnica między tym obowiązkiem a alimentami polega na tym, że obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny ma charakter szerszy. Obejmuje bowiem nie tylko potrzeby małżonka, ale również potrzeby całej rodziny, w tym dzieci, które wspólnie pozostają na utrzymaniu małżonków. Chodzi zatem o zapewnienie wszystkim członkom rodziny podobnego poziomu życia, a nie tylko o usunięcie stanu niedostatku, jak ma to miejsce w przypadku alimentów.
Ważne jest również to, że zaspokajanie potrzeb rodziny może mieć formę nie tylko pieniężną. Za wykonanie tego obowiązku uznaje się także osobiste starania jednego z małżonków o wychowanie dzieci, prowadzenie domu czy wykonywanie innych czynności służących dobru rodziny. Jeżeli jeden z małżonków nie pracuje zarobkowo, lecz zajmuje się domem i dziećmi, to jego wkład także jest realizacją tego obowiązku.
Różnice między alimentami a zaspokajaniem potrzeb rodziny
Choć obowiązek alimentacyjny i obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny dotyczą przekazywania środków utrzymania bliskim, różnią się zakresem oraz podmiotami, których dotyczą. Alimenty obciążają krewnych w linii prostej i rodzeństwo, a obowiązek ten aktualizuje się w przypadku niesamodzielności lub niedostatku osoby uprawnionej. Z kolei roszczenie co do zaspokajania potrzeb rodziny przysługuje wyłącznie między małżonkami i dotyczy utrzymania całej rodziny jako wspólnoty.
Małżonkowie mają utrzymywać rodzinę wspólnie i w sposób zapewniający wszystkim członkom podobną stopę życiową. Mimo że obowiązek ten ma charakter zbliżony do alimentacyjnego, jego zakres jest szerszy. Obejmuje bowiem zaspokojenie indywidualnych potrzeb małżonka i dzieci, ale także wspólne potrzeby wynikające z prowadzenia gospodarstwa domowego.
Tak samo jak w alimentach, także tutaj obowiązują dwie kluczowe przesłanki: usprawiedliwione potrzeby oraz możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Postulat podobnej stopy życiowej małżonków nie oznacza jednak, że potrzeby mające znaczenie dla rodziny nie muszą być uzasadnione. Nie można bowiem żądać świadczeń ponad realne potrzeby uprawnionego.
Kiedy można żądać zaspokojenia potrzeb rodziny?
Roszczenie o zaspokojenie potrzeb rodziny może wystąpić w różnych sytuacjach życiowych. Najczęściej pojawia się wtedy, gdy jeden z małżonków nie dokłada się do utrzymania rodziny lub robi to w sposób niewystarczający. Przesłanki do zasądzenia świadczenia są podobne jak przy alimentach – sąd ocenia możliwości zarobkowe i majątkowe małżonków oraz potrzeby rodziny.
Zaspokajanie potrzeb rodziny może polegać zarówno na świadczeniach pieniężnych, jak i wykonywaniu pracy na rzecz rodziny. Tak samo jak przy alimentach, dopuszcza się także możliwość czerpania środków utrzymania z majątku małżonków. W sytuacjach, gdy bieżące dochody są niewystarczające, może pojawić się konieczność sięgnięcia do posiadanego majątku, zwłaszcza gdy chodzi o przedmioty o charakterze luksusowym.
Jeśli między małżonkami dochodzi do konfliktu lub separacji faktycznej, obowiązek ten nadal istnieje, choć jego zakres może podlegać ocenie sądu. Z biegiem czasu, w przypadku dłuższego rozstania, zmniejsza się znaczenie postulatu utrzymywania podobnej stopy życiowej, jednak same usprawiedliwione potrzeby małżonka i dzieci nadal podlegają ochronie.
Zaspokajanie potrzeb rodziny w praktyce – wykonywanie obowiązku
W prawidłowo funkcjonującym małżeństwie kwestia zaspokajania potrzeb rodziny zazwyczaj nie wymaga ingerencji sądu. Małżonkowie wspólnie ustalają, jak zarządzać budżetem i jak dzielić się obowiązkami. Problemy zaczynają się zwykle wtedy, gdy jeden z małżonków uchyla się od obowiązku lub w sposób nieuczciwy wykorzystuje zarobione pieniądze.
W takich sytuacjach małżonek może dochodzić swoich praw przed sądem. Sąd ma możliwość zasądzenia określonej kwoty pieniężnej na utrzymanie rodziny, także w formie procentowej, uzależnionej od dochodów zobowiązanego małżonka. Z uwagi na alimentacyjny charakter tego typu świadczeń, możliwa jest również ich zmiana, jeśli zmienią się okoliczności finansowe lub życiowe stron.
Dodatkowo polska regulacja przewiduje szczególny tryb, który pozwala na nakazanie wypłaty wynagrodzenia zobowiązanego małżonka bezpośrednio do rąk drugiego małżonka. Rozwiązanie to znajduje zastosowanie zwłaszcza wtedy, gdy małżonek trwoni pieniądze lub przeznacza je na cele sprzeczne z dobrem rodziny. Nakaz może zostać utrzymany nawet po zerwaniu pożycia, choć w takiej sytuacji sąd może go zmienić lub uchylić, jeżeli wymaga tego ochrona usprawiedliwionych potrzeb obu stron.
Warto również pamiętać, że jeżeli trwa sprawa o rozwód lub separację, kwestie związane z zaspokajaniem potrzeb rodziny rozstrzyga sąd.
Zagadnienia związane z alimentami oraz z obowiązkiem zaspokajania potrzeb rodziny wymagają uwzględnienia wielu czynników, zarówno prawnych, jak i faktycznych. Każda sprawa tego typu ma indywidualny charakter, zatem jeżeli masz jakiekolwiek pytania czy też wątpliwości we wskazanym zakresie, zachęcamy do kontaktu. Wspólnie przeanalizujemy cały stan sprawy, a w razie konieczności pomożemy w sporządzeniu odpowiedniego pisma procesowego i będziemy Cię reprezentować w całym postępowaniu.
