Rozdzielność majątkowa małżonków – kiedy warto ją wprowadzić i jak wygląda procedura?

W większości polskich małżeństw obowiązuje ustawowa wspólność majątkowa, czyli wspólny „koszyk” majątku. Oznacza to, że wraz z zawarciem małżeństwa wszystko, co małżonkowie nabywają w trakcie trwania związku, trafia do majątku wspólnego, obok którego każdy z nich ma też majątek osobisty. Taki ustrój działa sprawnie, gdy oboje małżonkowie mają podobną sytuację finansową. Jednak problemy zaczynają się przy prowadzeniu działalności gospodarczej, znacznym zadłużeniu czy uzależnieniach jednego z partnerów. W takich przypadkach warto rozważyć wprowadzenie rozdzielności majątkowej. Poniżej omówimy różnice między wspólnością a rozdzielnością, ochronę majątku i przebieg procedury jej ustanawiania.

Wspólność ustawowa a rozdzielność – podstawowe różnice

Na mocy art. 31 §1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego między małżonkami z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje ustrój wspólności majątkowej. W praktyce oznacza to, że powstaje jeden majątek wspólny oraz osobiste majątki obu stron. Mówiąc obrazowo, „trzy koszyki” aktywów: majątek wspólny, majątek osobisty żony i majątek osobisty męża. W ramach wspólności małżonkowie współdecydują o wydatkach z majątku wspólnego, a za zobowiązania zaciągnięte przez jednego odpowiadają solidarnie (wspólnie).

Rozdzielność majątkowa całkowicie zmienia tę sytuację. W jej trybie majątek wspólny w ogóle nie powstaje a każdy z małżonków gromadzi własny majątek i odpowiada za swoje zobowiązania. Innymi słowy, każdy żyje z własnych dochodów i ponosi odpowiedzialność za swoje długi. Jednocześnie należy pamiętać, że rozdzielność nie likwiduje małżeństwa ani nie zwalnia z obowiązków rodzinnych. Różnica obejmuje jedynie kwestie majątkową małżonków.

Kiedy rozdzielność majątkowa chroni przed długami małżonka?

Zasadniczo przy wspólności majątkowej długi jednego z małżonków mogą obciążać majątek wspólny. Art. 41 k.r.o. stanowi, że jeśli jeden z małżonków zaciąga zobowiązanie za zgodą drugiego, wierzyciel może żądać spłaty również ze wspólnych środków. Oznacza to, że kredyt zaciągnięty wspólnie lub za zgodą partnera może być zaspokajany z majątku obu, nawet jeżeli faktycznym beneficjentem środków był tylko jeden z małżonków. W sytuacji rozdzielności każdy z małżonków odpowiada już tylko za swoje własne zobowiązania. Nowo zaciągnięty dług obciąża wyłącznie majątek tej osoby. Rozdzielność działa więc „na przyszłość”, nie chroni przed długami powstałymi przed jej ustanowieniem (te nadal podlegają rozliczeniu według zasad wspólności lub z majątku osobistego dłużnika), ale zabezpiecza przed kolejnymi zobowiązaniami partnera.

Rozdzielność majątkowa jest szczególnie uzasadniona w sytuacjach podwyższonego ryzyka finansowego. Do najważniejszych przypadków należą:

• Ryzykowna działalność gospodarcza – jeśli jedno z małżonków prowadzi firmę lub biznes obarczony dużym ryzykiem finansowym, rozsądnie zawarta umowa ustanawiająca rozdzielność majątkową chroni drugą stronę i jej majątek przed ewentualnymi stratami czy roszczeniami wierzycieli.
• Duże zadłużenie – gdy partner jest znacznie zadłużony (np. kredyty, poręczenia, pożyczki), rozdzielność majątkowa zabezpiecza dorobek drugiej osoby przed zajęciem go przez wierzycieli. Po wprowadzeniu rozdzielności majątek zadłużonego partnera staje się oddzielny i wierzyciele mogą sięgać tylko do niego.
• Hazard lub inne nałogi – lekkomyślne roztrwanianie wspólnych środków (np. na gry losowe, alkohol, narkotyki) szybko uszczupla budżet domowy. Jeśli jeden z małżonków uzależnia się od hazardu lub rażąco marnotrawi rodzinne pieniądze, ustanowienie rozdzielności pozwala chronić majątek drugiego partnera.
• Ochrona majątku rodzinnego i spadkowego – często rozdzielność stosuje się także po to, by zabezpieczyć zgromadzony majątek (np. oszczędności na mieszkanie, spadek czy środki na edukację dzieci) przed dzieleniem z drugą osobą lub obciążeniem jej zobowiązaniami. Warto wówczas wcześniej zdecydować, co ma pozostać majątkiem osobistym, a co wspólnym.

Jak ustanowić rozdzielność – umowa notarialna a rozdzielność sądowa

Rozdzielność majątkową można wprowadzić dwojako: poprzez dobrowolną umowę majątkową małżeńską w formie aktu notarialnego lub orzeczenie sądu.

• Umowa notarialna – małżonkowie mogą zawrzeć przed notariuszem umowę majątkową małżeńską, w której ustanowią pełną rozdzielność majątkową (art. 47 § 1 k.r.o.). Taka umowa może być zawarta przed zawarciem związku małżeńskiego (wtedy wspólność majątkowa nigdy nie powstaje) lub w trakcie małżeństwa (wówczas wspólność ustaje od chwili podpisania aktu, a dotychczas zgromadzony majątek wspólny trzeba podzielić). Taka umowa wymaga formy aktu notarialnego.
• Rozdzielność sądowa – jeśli małżonkowie nie osiągną porozumienia co do umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej, każdy może zwrócić się do sądu (art. 52 § 1 k.r.o.). W  pozwie o ustanowienie rozdzielności majątkowej należy wykazać ważne powody (np. rażące zadłużenie, niegospodarność jednego z  partnerów), które uzasadniają zmianę ustroju majątkowego. Sąd po rozpoznaniu sprawy może orzec rozdzielność majątkową, z dniem wskazanym w wyroku (zwykle jest to dzień wydania wyroku, a w wyjątkowych przypadkach wcześniejszy, np. gdy małżonkowie od dłuższego czasu żyli osobno). Rozdzielność sądowa działa niezależnie od woli drugiej strony, jej ustanowienie nie wymaga zgody małżonka, a  jedynie wiarygodnego uzasadnienia przed sądem.

Warto przy tym mieć świadomość, że rozdzielność może powstać także z mocy prawa, m.in. z chwilą ogłoszenia upadłości jednego z małżonków czy prawomocnego orzeczenia separacji lub rozwodu.

Rozdzielność majątkowa a podział majątku

Wprowadzenie rozdzielności majątkowej nie skutkuje automatycznym podziałem dotychczasowego majątku wspólnego. Wspólny dobytek zgromadzony do czasu ustania wspólności nadal wymaga rozliczenia. Małżonkowie mogą podzielić majątek sami lub z pomocą sądu:

• Podział umowny – Małżonkowie mogą zawrzeć umowę o podziale majątku wspólnego, ustalając, które składniki przypadają każdemu z nich. Umowa taka wymaga formy aktu notarialnego i rozwiązuje kwestię przynależności konkretnych składników (w tym podziału środków z rachunków bankowych czy nieruchomości).
• Podział sądowy – Gdy nie ma porozumienia, jeden z małżonków może wnieść pozew do sądu o podział majątku wspólnego. Postępowanie prowadzi sąd cywilny na podstawie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i kodeksu postępowania cywilnego. Sąd określa, co, gdzie i komu ma przypaść, często biorąc pod uwagę wysokość wniesionych wkładów i interesy stron.

Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej każdy z małżonków ponosi odpowiedzialność już wyłącznie za własne nowe zobowiązania. Innymi słowy, wierzyciel nie może po zmianie ustroju sięgać po majątek drugiej osoby (za wyjątkiem długów związanych ze wspólnymi potrzebami rodziny). W praktyce rozdzielność majątkowa to jedno z narzędzi ochrony majątku. Warto pamiętać, aby prowadzić spójną strategię zabezpieczenia majątku poprzez utrzymanie przejrzystego rozliczenia, podejmowanie racjonalnych decyzji inwestycyjnych i w razie potrzeby korzystanie także z innych form ochrony (np. ubezpieczeń czy odpowiednich zapisów spadkowych).

Najczęstsze błędy popełniane przez małżonków przy ratowaniu majątku

Brak notarialnej formy umowy (fikcja prawna)

Nieprawidłową praktyką jest zawarcie umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową nie dochowując formy aktu notarialnego (np. zwykłą umową pisemną lub ustnie). Taka umowa jest nieważna.

Ukrywanie majątku i nielegalne manewry

Często małżonkowie próbują chronić majątek przez darowizny, sprzedaż po zaniżonej cenie, fikcyjne umowy czy przekazy pieniężne na członków rodziny. Takie działania mogą być uznane za obejście prawa i poważne ryzyko prawne.

Brak wprowadzenia rozdzielności przy oczywistym ryzyku

Zwlekanie z ustanowieniem rozdzielności majątkowej w sytuacji realnego zagrożenia (np. prowadzenie nierentownego biznesu, nałogi partnera) jest poważnym błędem. Im później ustanowimy rozdzielność, tym większa szansa, że wierzyciele zdążą wyegzekwować wspólne środki.

Mylenie rozdzielności z rozwodem

Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie kończy małżeństwa. Małżeństwo trwa nadal, np. obowiązki alimentacyjne czy opieka nad dziećmi nie zostają automatycznie zniesione. Rozdzielność to czysto majątkowa zmiana, a nie rozwiązanie związku.

Podsumowanie

Rozdzielność majątkowa nie jest rozwiązaniem zarezerwowanym wyłącznie dla małżeństw w  kryzysie, lecz narzędziem pozwalającym dostosować zakres odpowiedzialności za zobowiązania do realnej sytuacji życiowej i zawodowej małżonków, tak aby każdy ponosił konsekwencje przede wszystkim własnych decyzji finansowych. Instytucja rozdzielności majątkowej nie może być również traktowana jako prosty sposób „ucieczki” przed odpowiedzialnością, ponieważ nie cofa skutków wcześniej dokonanych czynności i nie niweczy roszczeń wierzycieli działających w zaufaniu do istniejącej wspólności. W takim wypadku próba gwałtownego „ratowania” majątku, podejmowana dopiero na etapie zaawansowanego kryzysu finansowego, łatwo ociera się o nadużycie prawa. O tym, czy ustanowienie rozdzielności majątkowej faktycznie spełni funkcję ochronną, decydują bowiem nie tyle sama forma aktu notarialnego czy wydanie prawomocnego wyroku sądowego, ile całość okoliczności tj. moment jej wprowadzenia, sposób zarządzania majątkiem, transparentność wobec wierzycieli i spójność z szerszą strategią ochrony majątku rodzinnego.