Coraz częściej zdarzają się przypadki, kiedy o powołaniu do spadku dowiadujemy się dopiero na etapie, kiedy dostajemy pozew z sądu od wierzycieli lub już na etapie egzekucji komorniczej. Przyczyn takiej sytuacji jest wiele, najczęściej wynikają one z braku utrzymywania kontaktów z najbliższą rodziną, konfliktów rodzinnych bądź nieodbierania korespondencji z sądu. Bardzo często winę „ponosi” brak znajomości przepisów prawnych. W niniejszym artykule postaramy się wyjaśnić podstawowe zasady dotyczące spadkobrania i uniknięcia odpowiedzialności za niechciane długi. Poniżej odpowiadamy na najczęściej zadawane pytania.
Czy zaliczam się do kręgu spadkobierców?
Podstawową zasadą prawa spadkowego, jest ustalenie jakie przepisy obowiązywały w chwili otwarcia spadku – czyli zgonu spadkodawcy. Oznacza to, że bez względu na to kiedy formalnie zostanie przeprowadzone postępowanie sądowe, czy to przed sądem czy notariuszem, zastosowanie będą miały przepisy obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Jest to szczególnie istotne przy ustaleniu kręgu spadkobierców. Obecnie obowiązujące przepisy na szczęście ograniczyły zakres osób, które dziedziczą. Tym samym doszło do wyczekiwanej eliminacji prowadzenia postępowania „do skutku” związanym z długotrwałym poszukiwaniem spadkobierców i ustalaniem spadkobierców o dalszym stopniu pokrewieństwa. Istotne również jest to, że w przypadku braku jakichkolwiek działań dotyczących spadku, zgodnie z przepisem art. 1015 § 2 kodeksu cywilnego brak oświadczenia spadkobiercy w terminie określonym w § 1 jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Przed 18.10.2015 r. niezłożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie sześciu miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania skutkowało nabyciem spadku – w drodze zadziałania fikcji prawnej – wprost, bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe.
Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oznacza, że odpowiedzialność za ewentualne długi spadkowe ogranicza się to wartości czynnej spadku. W uproszczeniu, przykładowo wygląda to tak, że jeżeli spadkodawca miał majątek o wartości 10 000 zł, a długi na 15 000 zł, to spadkobierca odpowiada za te długi do wysokości 10 000 zł.
W jaki sposób mogę odrzucić spadek?
Zgodnie z przepisem art. 1015 § 1 kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.
Dowiedzenie się o tytule powołania do spadku należy pojmować jako powzięcie przez spadkobiercę wiarygodnej informacji o tym, że został on do danego spadku powołany z ustawy albo z testamentu. Jeżeli spadkodawca nie sporządził testamentu, jego spadkobierca dowiaduje się o tytule swego powołania, gdy dotrze do niego wiadomość o śmierci spadkodawcy. Spośród dość znacznej rozmaitości stanów faktycznych poniżej zostaną opisane przypadki najbardziej doniosłe praktycznie. W sytuacji gdy spadkobierca ustawowy powołany w bliższej kolejności odrzucił spadek, spadkobierca dochodzący do dziedziczenia w dalszej kolejności dowiaduje się o swoim tytule powołania, gdy dociera do niego wiadomość o tym odrzuceniu (podobnie w przypadku uznania za niegodnego spadkobiercy, który miał dziedziczyć w bliższej kolejności). Jeżeli natomiast został sporządzony testament, ustanowiony w nim spadkobierca dowiaduje o swoim powołaniu do spadku wówczas, gdy dojdzie do niego wiadomość zarówno o testamencie, jak i o śmierci testatora (w wypadku gdy te informacji nie doszły jednocześnie, decyduje data późniejsza). Dowiedzenie się przez spadkobiercę o testamencie obejmuje powzięcie informacji o tym, iż został sporządzony testament, oraz o zawartym w jego treści powołaniu tego spadkobiercy. G. Karaszewski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 1015.
Odrzucenie spadku może być dokonane przed sądem albo notariuszem.
Czy dziedziczą też moje dzieci?
Tak, w przypadku gdy spadek został odrzucony przez rodzica, w jego miejsce „wchodzą” jego dzieci. W przypadku dzieci pełnoletnich, spadek musi zostać odrzucony przez niego osobiście. Sprawy komplikują się jednak w przypadku dzieci małoletnich. Jeszcze do niedawna do odrzucenia spadku w takiej sytuacji, niezbędna była zgoda sądu rodzinnego na odrzucenie spadku przez rodzica w imieniu małoletniego. Obecnie, zgodnie z nowym art. 101 § 4 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: jeśli dziecko zostaje spadkobiercą w wyniku odrzucenia spadku przez rodzica, rodzice mogą odrzucić w imieniu dziecka spadek bez zgody sądu. Jednak zgoda sądu jest niezbędna tylko w sytuacji tzw. konfliktu interesu, a więc w sytuacji, gdy np. dziecko zostanie powołane do spadku obok rodzica.
Zatem, żeby rodzic mógł podjąć decyzję bez zgody sądu, muszą zostać spełnione następujące warunki:
- rodzic posiada w tym zakresie władzę rodzicielską;
- na odrzucenie spadku zgodził się drugi rodzic posiadający w tym zakresie władzę rodzicielską albo odrzucenie dokonywane jest wspólnie
Co, jeśli nie odrzuciłem spadku w terminie?
W uzasadnionych przypadkach można się uchylić od oświadczenia o przyjęciu lub odrzucenie spadku. Oświadczenie, od którego można się uchylić musi być złożone pod wpływem błędu bądź groźby. Powyższe reguły stosuje się także w wypadku, gdy spadkobierca pod wpływem błędu lub groźby nie złożył w terminie żadnego oświadczenia spadkowego. Błąd może dotyczyć między innymi:
- braku świadomości o powołaniu do dziedziczenia
- istnienia lub nieistnienia w tej masie majątkowej określonych aktywów i pasywów
- mylnej kalkulacji wartości tych aktywów i pasywów
-
-
- Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem
- spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca
- Wniosek do sądu powinien być złożony w terminie:
- w razie błędu – z upływem roku od jego wykrycia
- w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał
-
Jednocześnie uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.
